„Dawne saskie zwyczaje górnicze” [Alte Sächsische
Berggebräuche], Sächsische Bergwerks-Zeitung, 1853
Część pierwsza
Poszukiwanie
1) Czarodziejska różdżka
Mojżesz podniósł rękę, uderzył
laską w skałę i patrzcie – trysnęło wiele wody, tak że pili i ludzie i bydło.
Zatem już Mojżesz używał laski jako magicznego narzędzia do znajdowania źródeł
i tak też już od dawna w zwyczaju jest, by posługiwać się różdżką jako różdżką
czarodziejską, by wyszukiwać żyły srebra. Zaiste nie minęło jeszcze sto lat, jak
każdy okręg górniczy miał etatowych różdżkarzy [Ruthengänger], którzy jako tacy
nie musieli na swe oświadczenia przysięgać i byli też używani do wynajdywania
kamieni granicznych. Oczywiście nie brakowało też uczonych i pobożnych mężów,
którzy podawali rózgi i różdżki wieszczbiarskie czy czarodziejskie za dzieło
diabła. I rzeczywiście sposób, w jaki je wycinano, bardzo przypomina sztuki
magiczne czy wróżbiarskie. Jeżeli otóż zoczyłeś gdzie letni odrost leszczyny,
rosnący w miejscu, gdzie wiadomo, że znajdują się żyły, to dobrze go
zapamiętaj, zanotuj też, czy wypuścił rozdwojoną gałązkę. Czekaj następnie do
nocy świętojańskiej albo innego odpowiedniego świątecznego dnia. Tedy zbliż się
między jedenastą i dwunastą godziną nago do krzaka, stań twarzą na wschód i
podetnij go od dołu trzema cięciami w imię Trójcy Świętej, mrucząc
jednocześnie następujące słowa: „Bądź pochwalona, szlachetna latorośli. Z
Bogiem Ojcem cię szukam, z Bogiem Synem cię najduję, z mocą Boga Ducha Świętego
łamię cię. Zaklinam cię, różdżko i latorośli, na potęgę Wszechmogącego, byś mi
wszystko pokazywała, co ci nakażę, i tak pewnie i prawdziwie, tak czysto i
jasno, jak Najświętsza Maria Panna była czystą dziewicą, gdy porodziła Jezusa
naszego Pana, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen”.
Różdżkę tę – która musiała być
rozdwojona – chwytał tedy różdżkarz za oba końce, czyli rogi, obiema dłońmi
tak, by złączone palce tworzyły parę pięści i były skierowane ku górze. Również
ta część różdżki, gdzie schodzą się końce, musiała celować ku niebu. Następnie
wędrował wszędzie po górach i skoro tylko rzeczywiście postawił stopę na żyle,
oto różdżka zaczynała kręcić się i obracać. Gdy jednak krok postąpił i żyłę
opuścił, różdżka na powrót nieruchomiała.
Poza magiczną różdżką i jej
biciem miał też wszakże świadomy górnik inne sposoby ustalania miejsc, gdzie
spoczywa szlachetny kruszec. Wprawdzie, jak powiada Mathesius, na wylot przez
kamień nikt przejrzeć nie potrafi, toteż i nie widać i nie słychać, jak rośnie
ruda, lecz gdzie w górach znajduje się źródło, tam można się domyślać, że bije
ono ze szczelin i pokładów. Jeśli z wodą coś się sączy, tym większa jest
nadzieja. Jeżeli woda jest bardzo kwaśna i kładzie się na niej warstewka jakby
pyłu hutniczego, jest to wskazówka, że w pokładach znajduje się kruszec. Gdy
żyła przebiega przez łąkę i o poranku wyziewy sprawiają, że znika tam rosa na
trawie, to najpewniej jest ona zasobna. Doświadczeni kopacze patrzą też na
drzewa – tam, gdzie mają one zwiędłe wierzchołki, jakby je mróz chwycił, albo mają
narośla, albo gdzie rośnie wiele grzybów zwanych kozią brodą, tam szukają
szczęścia, bowiem gorący opar w pokładach ma pożerać naturalną wilgotność, z
której korzenie czerpią soki i siłę. Gdy woda powierzchniowa odsłoni pokład,
gdy natknie się na piękny i bogaty żwir, gdy różdżka bije gwałtownie i obraca
się w dłoni, gdy rozdwojone drzewa zdradzają obecność kruszczganków – nie musi
już górnik przed udaniem się w pole więcej kalkulować.
Gdy tedy były wszystkie te
znaki pomyślne, a sama okolica nadawała się do założenia kopalni, to znaczy nie
była ani płaska, ani położona zbyt wysoko, była zalesiona, miała bieżącą wodą,
była zdrowa i łatwo przechodnia, to postanawiano pewnie szurfować, czyli badać
odsłonięcia złóż, ich miąższość, ilość i przebieg. By przebić się przez
wierzchnią warstwę gleby do litej skały, kopano jamy długie na 9–12 stóp i na
3–6 szerokie. Wolno to było każdemu. Gdziekolwiek bowiem ktoś chciał poszukiwać
rudy, mógł on to czynić i nikt nie powinien mu tego bronić. Tak powiadają dawne
prawa górnicze.
Jedynym odszkodowaniem, jakie
przysługiwało przy tym właścicielowi pola, był jeden kuks, zwany dawniej
udziałem, których to na kopalnię liczno początkowo 32, a potem 128. Pierwej
wszakże, nim jeszcze wrzucono kosz czy linę, musiał on dwóm szanowanym ludziom
wpłacić pewną sumę jako zabepieczenie na poczet niezbędnych wydatków, lubo też,
jak czytamy w dawnych przepisach górniczych, zapewnić wikt. Żadnych praw do
kopalni nie miał też pan wioski, pozostawał mu tylko czynsz od łaźni i ław
rzeźniczych. Prawo sądu, jako też władza zwierzchnia, dziesięcina oraz inne
powinności należały do księcia, na którego monetę miało też iść wydobyte
srebro. Pobieranie tych podatków było zadaniem dziesiętnika.
(...)
Część trzecia. Przeróbka
Gdy wszystkich zagrożeń udało
się szczęśliwie uniknąć, a odkuta ruda została jeszcze w kopalni przez
doświadczonego górnika oddzielona od płonej skały, to ładowano tę pierwszą do
koszy, beczek albo lnianych worków, tę drugą zaś do koryt i wyciągano za pomocą
liny i kołowrota. Rudę zrośniętą z płoną skałą wyrzucano po prostu na hałdę. Im
mniej zawracano sobie tym głowę, tym szybciej znajdowali się tacy, którzy rudę
taką na hałdach wyszukiwali, wydłubywali, płukali i przetapiali. Hałdy takie
były im w tym celu przez gwarków albo sprzedawane, albo, jeżeli sztolnie już
się pozapadały, to znaczy były nieprzechodnie, na nowo wydzierżawiane. (…)
Kruszconośną rudę z kolei
zrzucano na osobne kupy i tam, gdzie gwarkowie byli zrzeszeni, dzielono co
tydzień na 32 części. Rudę, która była jeszcze zmieszana z ziemią i skałą,
wybierano i rzucano na długi stół. Tu przez cały niemal dzień siedzieli i
przebierali ją nie tylko mężczyźni, ale zwłaszcza chłopcy i kobiety. Byli przy
tym tacy, którzy kładli na kamieniu bryłę bogatej rudy srebrnej i szerokim,
lecz nie grubym młotkiem częściowo tłukli i wrzucali do beczki, częściowo
śrutowali i oddzielali lepsze od uboższego. Uzyskany kruszec gromadzili
następnie w beczułkach, każdy rodzaj osobno. Ponieważ jednak metoda ta była
kosztowna i przy rudach gnejsowych i kwarcowych bardzo pracochłonna, musiano wymyślić
inny sposób kruszenia i szlichowania rudy. Zapewniły go młyny, podobne do tych,
jakie człowiek budował od najdawniejszych czasów do mielenia ziarna na mąkę.

Brak komentarzy:
Prześlij komentarz