sobota, 21 listopada 2026

Dawne saskie zwyczaje górnicze (1853)

 


„Dawne saskie zwyczaje górnicze” [Alte Sächsische Berggebräuche], Sächsische Bergwerks-Zeitung, 1853

 

Część pierwsza

Poszukiwanie

 

1) Czarodziejska różdżka

 

Mojżesz podniósł rękę, uderzył laską w skałę i patrzcie – trysnęło wiele wody, tak że pili i ludzie i bydło. Zatem już Mojżesz używał laski jako magicznego narzędzia do znajdowania źródeł i tak też już od dawna w zwyczaju jest, by posługiwać się różdżką jako różdżką czarodziejską, by wyszukiwać żyły srebra. Zaiste nie minęło jeszcze sto lat, jak każdy okręg górniczy miał etatowych różdżkarzy [Ruthengänger], którzy jako tacy nie musieli na swe oświadczenia przysięgać i byli też używani do wynajdywania kamieni granicznych. Oczywiście nie brakowało też uczonych i pobożnych mężów, którzy podawali rózgi i różdżki wieszczbiarskie czy czarodziejskie za dzieło diabła. I rzeczywiście sposób, w jaki je wycinano, bardzo przypomina sztuki magiczne czy wróżbiarskie. Jeżeli otóż zoczyłeś gdzie letni odrost leszczyny, rosnący w miejscu, gdzie wiadomo, że znajdują się żyły, to dobrze go zapamiętaj, zanotuj też, czy wypuścił rozdwojoną gałązkę. Czekaj następnie do nocy świętojańskiej albo innego odpowiedniego świątecznego dnia. Tedy zbliż się między jedenastą i dwunastą godziną nago do krzaka, stań twarzą na wschód i podetnij go od dołu trzema cięciami w imię Trójcy Świętej, mrucząc jednocześnie następujące słowa: „Bądź pochwalona, szlachetna latorośli. Z Bogiem Ojcem cię szukam, z Bogiem Synem cię najduję, z mocą Boga Ducha Świętego łamię cię. Zaklinam cię, różdżko i latorośli, na potęgę Wszechmogącego, byś mi wszystko pokazywała, co ci nakażę, i tak pewnie i prawdziwie, tak czysto i jasno, jak Najświętsza Maria Panna była czystą dziewicą, gdy porodziła Jezusa naszego Pana, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen”.

 

Różdżkę tę – która musiała być rozdwojona – chwytał tedy różdżkarz za oba końce, czyli rogi, obiema dłońmi tak, by złączone palce tworzyły parę pięści i były skierowane ku górze. Również ta część różdżki, gdzie schodzą się końce, musiała celować ku niebu. Następnie wędrował wszędzie po górach i skoro tylko rzeczywiście postawił stopę na żyle, oto różdżka zaczynała kręcić się i obracać. Gdy jednak krok postąpił i żyłę opuścił, różdżka na powrót nieruchomiała.

 

Poza magiczną różdżką i jej biciem miał też wszakże świadomy górnik inne sposoby ustalania miejsc, gdzie spoczywa szlachetny kruszec. Wprawdzie, jak powiada Mathesius, na wylot przez kamień nikt przejrzeć nie potrafi, toteż i nie widać i nie słychać, jak rośnie ruda, lecz gdzie w górach znajduje się źródło, tam można się domyślać, że bije ono ze szczelin i pokładów. Jeśli z wodą coś się sączy, tym większa jest nadzieja. Jeżeli woda jest bardzo kwaśna i kładzie się na niej warstewka jakby pyłu hutniczego, jest to wskazówka, że w pokładach znajduje się kruszec. Gdy żyła przebiega przez łąkę i o poranku wyziewy sprawiają, że znika tam rosa na trawie, to najpewniej jest ona zasobna. Doświadczeni kopacze patrzą też na drzewa – tam, gdzie mają one zwiędłe wierzchołki, jakby je mróz chwycił, albo mają narośla, albo gdzie rośnie wiele grzybów zwanych kozią brodą, tam szukają szczęścia, bowiem gorący opar w pokładach ma pożerać naturalną wilgotność, z której korzenie czerpią soki i siłę. Gdy woda powierzchniowa odsłoni pokład, gdy natknie się na piękny i bogaty żwir, gdy różdżka bije gwałtownie i obraca się w dłoni, gdy rozdwojone drzewa zdradzają obecność kruszczganków – nie musi już górnik przed udaniem się w pole więcej kalkulować.

 

Gdy tedy były wszystkie te znaki pomyślne, a sama okolica nadawała się do założenia kopalni, to znaczy nie była ani płaska, ani położona zbyt wysoko, była zalesiona, miała bieżącą wodą, była zdrowa i łatwo przechodnia, to postanawiano pewnie szurfować, czyli badać odsłonięcia złóż, ich miąższość, ilość i przebieg. By przebić się przez wierzchnią warstwę gleby do litej skały, kopano jamy długie na 9–12 stóp i na 3–6 szerokie. Wolno to było każdemu. Gdziekolwiek bowiem ktoś chciał poszukiwać rudy, mógł on to czynić i nikt nie powinien mu tego bronić. Tak powiadają dawne prawa górnicze.

 

Jedynym odszkodowaniem, jakie przysługiwało przy tym właścicielowi pola, był jeden kuks, zwany dawniej udziałem, których to na kopalnię liczno początkowo 32, a potem 128. Pierwej wszakże, nim jeszcze wrzucono kosz czy linę, musiał on dwóm szanowanym ludziom wpłacić pewną sumę jako zabepieczenie na poczet niezbędnych wydatków, lubo też, jak czytamy w dawnych przepisach górniczych, zapewnić wikt. Żadnych praw do kopalni nie miał też pan wioski, pozostawał mu tylko czynsz od łaźni i ław rzeźniczych. Prawo sądu, jako też władza zwierzchnia, dziesięcina oraz inne powinności należały do księcia, na którego monetę miało też iść wydobyte srebro. Pobieranie tych podatków było zadaniem dziesiętnika.


(...)


Część trzecia. Przeróbka

 

Gdy wszystkich zagrożeń udało się szczęśliwie uniknąć, a odkuta ruda została jeszcze w kopalni przez doświadczonego górnika oddzielona od płonej skały, to ładowano tę pierwszą do koszy, beczek albo lnianych worków, tę drugą zaś do koryt i wyciągano za pomocą liny i kołowrota. Rudę zrośniętą z płoną skałą wyrzucano po prostu na hałdę. Im mniej zawracano sobie tym głowę, tym szybciej znajdowali się tacy, którzy rudę taką na hałdach wyszukiwali, wydłubywali, płukali i przetapiali. Hałdy takie były im w tym celu przez gwarków albo sprzedawane, albo, jeżeli sztolnie już się pozapadały, to znaczy były nieprzechodnie, na nowo wydzierżawiane. (…)

 

Kruszconośną rudę z kolei zrzucano na osobne kupy i tam, gdzie gwarkowie byli zrzeszeni, dzielono co tydzień na 32 części. Rudę, która była jeszcze zmieszana z ziemią i skałą, wybierano i rzucano na długi stół. Tu przez cały niemal dzień siedzieli i przebierali ją nie tylko mężczyźni, ale zwłaszcza chłopcy i kobiety. Byli przy tym tacy, którzy kładli na kamieniu bryłę bogatej rudy srebrnej i szerokim, lecz nie grubym młotkiem częściowo tłukli i wrzucali do beczki, częściowo śrutowali i oddzielali lepsze od uboższego. Uzyskany kruszec gromadzili następnie w beczułkach, każdy rodzaj osobno. Ponieważ jednak metoda ta była kosztowna i przy rudach gnejsowych i kwarcowych bardzo pracochłonna, musiano wymyślić inny sposób kruszenia i szlichowania rudy. Zapewniły go młyny, podobne do tych, jakie człowiek budował od najdawniejszych czasów do mielenia ziarna na mąkę.

 


Brak komentarzy:

Prześlij komentarz