sobota, 21 listopada 2026

Günther Grundmann, „Noc w pałacu Morawa państwa von Wietersheim" (1945/1974)

 


Günther Grundmann, „Noc w pałacu Morawa państwa von Wietersheim”, w: Erlebter Jahre Widerschein” (1974), za: M. Sallai, Von Muhrau nach Morawa (2013)


Z punktu widzenia historii sztuki pałacu w Morawie nie ma wiele do powiedzenia. Była to spora budowla o cechach charakterystycznych dla XIX wieku, położona w dużym parku odgrodzonym murem od świata zewnętrznego.

 

Jeżeli wspominam o tym pałacu, to dlatego że pewna zimowa noc spędzona w jego murach na zawsze wryła się w mą pamięć i nigdy nie da się wymazać. W domostwie tym byłem gościem bez gospodarzy, mimowolnym intruzem z konieczności, bo na zewnątrz groziło mi zamarznięcie. Właścicieli pałacu znałem jedynie z nazwiska, miałem wszakże nadzieję, iż zostanę przyjęty – by od razu po przybyciu dowiedzieć się, że pan domu Hans-Christoph von Wietersheim-Kramsta ewakuował się z rodziną już kilka dni wcześniej. Powitano mnie z nieufnością, trwała wojna, wojska sowieckie zajęły już rozległe obszary Śląska.

 

Był to czas, kiedy upadek stawał się nieunikniony. Nieufność była więc zrozumiała, gdy w zapadającym zmroku zimowego dnia – był 29 stycznia 1945 roku – maszerując od szosy krajowej, zbliżałem się do wejścia do pałacu. Wyjechałem z Cieplic o szóstej rano, by autem Wehrmachtu zostać zawiezionym z Jeleniej Góry do Mirtkowa [Mettkau], gdzie w tamtejszym dworze mieścił się zewnętrzny magazyn mojego archiwum zabytków. Ze sztabem w Jeleniej Górze zostało uzgodnione, że auto wysadzi mnie w Mietkowie, pojedzie do Wrocławia i w drodze powrotnej podejmie mnie ponownie, by mnie odwieźć do Jeleniej. Panowała nieprzyjemna zimno-wilgotna pogoda. Najgorsze mrozy już minęły, ale po słonecznych dniach pochmurne niebo przygnębiało tym bardziej. Posuwaliśmy się naprzód powoli, bo drogami ciągnęli uchodźcy i musieliśmy z trudem ich wymijać. Wszędzie napotykaliśmy przeszkody. Tu leżał martwy koń, tam urwane koło, do tego odrzucone tobołki z rzeczami na poboczach. Co jakiś czas zewłok konia, przewrócony wóz. Z niepokojem spoglądałem na zegarek, czas upływał, wciąż jeszcze byliśmy daleko od autostrady.

 

Im bardziej się do niej zbliżaliśmy, tym pustsze robiły się drogi, ale wcale nie posuwaliśmy się dzięki temu szybciej, bo silnik naszego pojazdu zaczął szwankować. Za Jaworem odgłosy stały się jeszcze bardziej niepokojące i kawałek zaraz Kostomłotami auto stanęło. Zatrzymaliśmy się przed gospodą i radziliśmy, co robić. Uzgodniliśmy, że rezygnujemy z jazdy do Mietkowa. Ja pójdę pieszo i spróbuję przenocować w pałacu w Morawie, auto jednak, gdyby udało się je uruchomić, ma pojechać do Wrocławia i po wykonaniu swego zadania nazajutrz rano podjąć mnie w Morawie i odwieźć do Cieplic.

 

I tak się stało! Wracałem zupełnie już teraz pustymi drogami. Wokół mnie smętny zimowy krajobraz, w oddali huk kanonady artyleryjskiej, nade mną warkot silnika samolotu rozpoznawczego, maszerowałem kilometr za kilometrem, godzinę, dwie, trzy, zaczynało zmierzchać, aż wreszcie po niemal pięciu godzinach spostrzegłem mury morawskiego parku. Cieszyłem się na gościnne przyjęcie, wszystko było jednak inaczej. Przy wejściu do parku zatrzymali mnie wartownicy, bo w pałacu zakwaterował się sztab zgrupowania Wehrmachtu i po chwili przyjął mnie ordynans i kazał czekać, aż dowódca, niejaki major Fuchs, wróci z rekonesansu. Już dawno zrobiło się ciemno. Siedziałem dość osowiały i zziębnięty w jednym z dawnych salonów, gdy pojawił się major i zapytał o bliższe szczegóły mego zadania, by jednocześnie wywiedzieć się co nieco o mnie. Skoro tylko dowiedział się, kim jestem, zaskoczył mnie informacją, że w pałacu znajduje się bogaty zbiór dzieł sztuki z Polski.

 

Tu i w tej chwili zostałem postawiony przed wyborem, który major całkiem sucho zakomunikował mi następującymi słowy: – Albo spakuje pan dzisiaj w nocy, ile się da, i rano to wywiezie, albo wszystkie pójdzie na zmarnowanie. Słyszy pan przecież kanonadę Rosjan nacierających na linii Jawor-Legnica. Pojazdy mogę panu udostępnić jutro rano, jak również dzisiaj w nocy paru ludzi.

 

W tym momencie jako dla konserwatora zabytków ważniejsze było dla mnie wywiezienie transportu i uratowanie go przed zniszczeniem przez ostrzał artyleryjski, bomby, ogień lub plądrunek niż pytanie prawowitych właścicieli o to, co o tym sądzą. Bez względu na to, czy były to niemieckie czy polskie dobra kulturowe, w tej chwili musiałem sam wziąć na siebie odpowiedzialność, nawet za cenę bycia później źle zrozumianym. To poczucie wzmocniło się, gdy po otwarciu pokoi przekonałem się o liczbie i wartości przywiezionych do Murawy polskich zabytków.

 

Wystarczył krótki rzut oka, by ustalić, że chodziło tu o obrazy z rozmaitych polskich muzeów, o dzieła sztuki z Wawelu, o słynne polskie dywany z czasów króla Zygmunta, o gobeliny z polskich zamków, o słynnych Canalettów z Zamku Królewskiego w Warszawie, wreszcie o tablice ołtarzowe z Kościoła Mariackiego w Krakowie. Teraz – po wczesnym wyjeździe z Cieplic, męczącej podróży autem i wysiłku pięciogodzinnego marszu – miałem przed sobą krótką noc na dzieło pakowania. Tymczasem zeszło się kilku oficerów, którzy uznali, że powinienem zjeść z nimi kolację, potem chwilkę odpocząć, a o dziesiątej dadzą mi do pomocy kilku ludzi, zarządca majątku dostarczy materiały do obwiązywania i rano będzie można zapakować transport na dwie ciężarówki, które pojadą do Cieplic.

 

Tej nocy nigdy nie zapomnę. Zabrać ramy obrazów było niemożliwością. Zaczęliśmy więc zdejmować płótna z ram i pakować je między dywanami. Nie widziałem sposobu umieszczenia długich na trzy metry Canalettów na stosunkowo małej ciężarówce. Dlatego postanowiłem gwóźdź po gwoździu odczepić je od ram – zresztą nie były to ramy klinowe – i owinąć w wielkie gobeliny. Była to oczywiście dotkliwie żmudna i czasochłonna robota. Brzeszczało już, gdy skończyliśmy pakowanie i mogliśmy zacząć myśleć o załadunku.

 


Brak komentarzy:

Prześlij komentarz