Günther Grundmann, „Noc w
pałacu Morawa państwa von Wietersheim”, w: Erlebter Jahre Widerschein” (1974),
za: M. Sallai, Von Muhrau nach Morawa (2013)
Z punktu widzenia historii
sztuki pałacu w Morawie nie ma wiele do powiedzenia. Była to spora budowla o
cechach charakterystycznych dla XIX wieku, położona w dużym parku odgrodzonym
murem od świata zewnętrznego.
Jeżeli wspominam o tym pałacu,
to dlatego że pewna zimowa noc spędzona w jego murach na zawsze wryła się w mą
pamięć i nigdy nie da się wymazać. W domostwie tym byłem gościem bez
gospodarzy, mimowolnym intruzem z konieczności, bo na zewnątrz groziło mi
zamarznięcie. Właścicieli pałacu znałem jedynie z nazwiska, miałem wszakże
nadzieję, iż zostanę przyjęty – by od razu po przybyciu dowiedzieć się, że pan
domu Hans-Christoph von Wietersheim-Kramsta ewakuował się z rodziną już kilka
dni wcześniej. Powitano mnie z nieufnością, trwała wojna, wojska sowieckie
zajęły już rozległe obszary Śląska.
Był to czas, kiedy upadek
stawał się nieunikniony. Nieufność była więc zrozumiała, gdy w zapadającym
zmroku zimowego dnia – był 29 stycznia 1945 roku – maszerując od szosy
krajowej, zbliżałem się do wejścia do pałacu. Wyjechałem z Cieplic o szóstej
rano, by autem Wehrmachtu zostać zawiezionym z Jeleniej Góry do Mirtkowa
[Mettkau], gdzie w tamtejszym dworze mieścił się zewnętrzny magazyn mojego
archiwum zabytków. Ze sztabem w Jeleniej Górze zostało uzgodnione, że auto
wysadzi mnie w Mietkowie, pojedzie do Wrocławia i w drodze powrotnej podejmie
mnie ponownie, by mnie odwieźć do Jeleniej. Panowała nieprzyjemna
zimno-wilgotna pogoda. Najgorsze mrozy już minęły, ale po słonecznych dniach
pochmurne niebo przygnębiało tym bardziej. Posuwaliśmy się naprzód powoli, bo
drogami ciągnęli uchodźcy i musieliśmy z trudem ich wymijać. Wszędzie
napotykaliśmy przeszkody. Tu leżał martwy koń, tam urwane koło, do tego
odrzucone tobołki z rzeczami na poboczach. Co jakiś czas zewłok konia,
przewrócony wóz. Z niepokojem spoglądałem na zegarek, czas upływał, wciąż
jeszcze byliśmy daleko od autostrady.
Im bardziej się do niej
zbliżaliśmy, tym pustsze robiły się drogi, ale wcale nie posuwaliśmy się dzięki
temu szybciej, bo silnik naszego pojazdu zaczął szwankować. Za Jaworem odgłosy
stały się jeszcze bardziej niepokojące i kawałek zaraz Kostomłotami auto
stanęło. Zatrzymaliśmy się przed gospodą i radziliśmy, co robić. Uzgodniliśmy,
że rezygnujemy z jazdy do Mietkowa. Ja pójdę pieszo i spróbuję przenocować w
pałacu w Morawie, auto jednak, gdyby udało się je uruchomić, ma pojechać do
Wrocławia i po wykonaniu swego zadania nazajutrz rano podjąć mnie w Morawie i
odwieźć do Cieplic.
I tak się stało! Wracałem
zupełnie już teraz pustymi drogami. Wokół mnie smętny zimowy krajobraz, w
oddali huk kanonady artyleryjskiej, nade mną warkot silnika samolotu
rozpoznawczego, maszerowałem kilometr za kilometrem, godzinę, dwie, trzy,
zaczynało zmierzchać, aż wreszcie po niemal pięciu godzinach spostrzegłem mury
morawskiego parku. Cieszyłem się na gościnne przyjęcie, wszystko było jednak
inaczej. Przy wejściu do parku zatrzymali mnie wartownicy, bo w pałacu
zakwaterował się sztab zgrupowania Wehrmachtu i po chwili przyjął mnie ordynans
i kazał czekać, aż dowódca, niejaki major Fuchs, wróci z rekonesansu. Już dawno
zrobiło się ciemno. Siedziałem dość osowiały i zziębnięty w jednym z dawnych
salonów, gdy pojawił się major i zapytał o bliższe szczegóły mego zadania, by
jednocześnie wywiedzieć się co nieco o mnie. Skoro tylko dowiedział się, kim
jestem, zaskoczył mnie informacją, że w pałacu znajduje się bogaty zbiór dzieł
sztuki z Polski.
Tu i w tej chwili zostałem
postawiony przed wyborem, który major całkiem sucho zakomunikował mi
następującymi słowy: – Albo spakuje pan dzisiaj w nocy, ile się da, i rano to
wywiezie, albo wszystkie pójdzie na zmarnowanie. Słyszy pan przecież kanonadę
Rosjan nacierających na linii Jawor-Legnica. Pojazdy mogę panu udostępnić jutro
rano, jak również dzisiaj w nocy paru ludzi.
W tym momencie jako dla
konserwatora zabytków ważniejsze było dla mnie wywiezienie transportu i
uratowanie go przed zniszczeniem przez ostrzał artyleryjski, bomby, ogień lub
plądrunek niż pytanie prawowitych właścicieli o to, co o tym sądzą. Bez względu
na to, czy były to niemieckie czy polskie dobra kulturowe, w tej chwili
musiałem sam wziąć na siebie odpowiedzialność, nawet za cenę bycia później źle
zrozumianym. To poczucie wzmocniło się, gdy po otwarciu pokoi przekonałem się o
liczbie i wartości przywiezionych do Murawy polskich zabytków.
Wystarczył krótki rzut oka, by
ustalić, że chodziło tu o obrazy z rozmaitych polskich muzeów, o dzieła sztuki
z Wawelu, o słynne polskie dywany z czasów króla Zygmunta, o gobeliny z
polskich zamków, o słynnych Canalettów z Zamku Królewskiego w Warszawie,
wreszcie o tablice ołtarzowe z Kościoła Mariackiego w Krakowie. Teraz – po
wczesnym wyjeździe z Cieplic, męczącej podróży autem i wysiłku pięciogodzinnego
marszu – miałem przed sobą krótką noc na dzieło pakowania. Tymczasem zeszło się
kilku oficerów, którzy uznali, że powinienem zjeść z nimi kolację, potem
chwilkę odpocząć, a o dziesiątej dadzą mi do pomocy kilku ludzi, zarządca
majątku dostarczy materiały do obwiązywania i rano będzie można zapakować
transport na dwie ciężarówki, które pojadą do Cieplic.
Tej nocy nigdy nie zapomnę.
Zabrać ramy obrazów było niemożliwością. Zaczęliśmy więc zdejmować płótna z ram
i pakować je między dywanami. Nie widziałem sposobu umieszczenia długich na
trzy metry Canalettów na stosunkowo małej ciężarówce. Dlatego postanowiłem
gwóźdź po gwoździu odczepić je od ram – zresztą nie były to ramy klinowe – i
owinąć w wielkie gobeliny. Była to oczywiście dotkliwie żmudna i czasochłonna
robota. Brzeszczało już, gdy skończyliśmy pakowanie i mogliśmy zacząć myśleć o
załadunku.

Brak komentarzy:
Prześlij komentarz